Wat is het?

Valpreventie staat voor elke activiteit die valincidenten van ouderen thuis kan voorkomen. Het gaat daarbij specifiek over mensen van 65 jaar of ouder, die nog thuis wonen en een verhoogd risico lopen op vallen, bijvoorbeeld als:

  • ze een valincident of letsel gemeld hebben.
  • ze 2 of meer keer gevallen zijn gedurende het afgelopen jaar.
  • ze evenwicht- of gangstoornissen hebben.

Valpreventie is altijd teamwerk, waarbij de verschillende professionele hulpverleners (verpleging, huisarts, kinesist, …) samenwerken met de familie en andere vrijwillige thuisverzorgers (mantelzorgers). Ze stellen samen een programma op om het vallen van de oudere zoveel mogelijk te voorkomen. We maken een onderscheid tussen:

  • de multifactoriële aanpak: deze omvat 2 of meer interventies, gericht op de specifieke problemen van de oudere, zoals een oefenprogramma met de kinesist en een oogonderzoek bij de oogarts met voorschrijven van een aangepaste bril.
  • de multicomponente aanpak: deze omvat 2 of meer interventies die we kunnen toepassen bij alle ouderen, zoals een oefenprogramma en het aanpassen van de woning aan een verminderde mobiliteit.
  • de unicomponente aanpak: deze omvat 1 specifieke interventie gericht op 1 specifieke risicofactor, bijv. het aanpassen van medicatie.

Hoe vaak komt het voor?

24 tot 40% van alle thuiswonende 65-plussers valt minstens eenmaal per jaar, waarvan 21 tot 45% herhaaldelijk. Bij dementie loopt dat cijfer op tot 72%, waarvan 39% herhaaldelijk. De gevolgen zijn zeer uiteenlopend. Open huidwonden komen voor bij 8 tot 72% van de gevallen, verstuikingen bij 3 tot 18%. 1 tot 4% heeft een hoofdletsel, en 2 tot 16% vertoont een breuk, waarvan 2 tot 5% van de heup. Het risico op overlijden na een heupbreuk ligt 5 maal hoger bij vrouwen, en 8 maal bij mannen. Vallen heeft ook onrechtstreekse gevolgen: 3 tot 85% van de ouderen heeft nadien valangst, en 38% gaat bepaalde activiteiten vermijden, waardoor de sociale interactie (17-26%), het zelfvertrouwen (40%) en de levenskwaliteit afneemt.

Welke zijn de risicofactoren?

  • gezondheidsfactoren: leeftijd, fysieke of psychische achteruitgang, chronische aandoeningen, verminderd zicht, lage bloeddruk, evenwichtsstoornissen, incontinentie, medicatie, …;
  • gedragsfactoren: te weinig lichaamsbeweging, onaangepast of onveilig schoeisel, …;
  • leefomgevingsfactoren: gladde vloeren, slechte verlichting, tapijten, opstapjes, steile trappen, …;
  • socio-economische factoren: laag inkomen en opleidingsniveau, beperkte toegang tot de gezondheidszorg, sociale isolatie, …

Bij valincidenten spelen meestal meerdere risicofactoren een rol. Met een multifactoriële en multidisciplinaire aanpak willen we het geheel en de interactie van al deze factoren in overweging nemen en verbeteren. Bij het onderzoek naar het valrisico onderscheiden we intrinsieke en extrinsieke factoren:

  • Intrinsieke factoren zijn te wijten aan de gezondheidstoestand van de oudere: evenwicht, spierkracht, mobiliteit, psychische toestand, bloeddruk, zicht, pijn, incontinentie.
  • Extrinsieke factoren komen van buitenaf: medicatie (vooral kalmeermiddelen, slaapmedicatie en medicatie voor psychische aandoeningen), onveilige omgeving (vloer, tapijten, slechte verlichting, …) en onaangepast schoeisel.

Naast een bevraging moet een lichamelijk onderzoek en een bezichtiging van de woonomgeving gebeuren. Bij de bevraging wordt gebruik gemaakt van verschillende standaard vragenlijsten, afhankelijk van het concrete geval.

Preventieve interventies

Maatregelen m.b.t. intrinsieke factoren:

Er wordt een programma opgesteld om de mobiliteit van de oudere te behouden en/of te verbeteren, met activiteiten en oefeningen in groep of individueel, al dan niet onder leiding van een kinesist. Het streefdoel is 30 minuten matig intensieve lichaamsbeweging per dag, met minstens één periode van 10 minuten aaneensluitend bewegen. Ouderen die iets intensiever wensen te sporten, doen dit best 3 maal 10 minuten per week. Is de gewenste inspanning lager, dan worden 8.000 stappen per dag aanbevolen. Ook 2 oefensessies per week met spierversterkende en evenwichtsoefeningen zijn aan te raden. Mensen met een cognitieve stoornis (dementie) komen ook in aanmerking voor deze activiteiten, in de mate van het mogelijke. Ouderen kunnen best jaarlijks hun zicht laten controleren. Houd er rekening mee dat een aanpassing van de brilglazen tijdelijk het valrisico kan verhogen, omdat de oudere tijd nodig heeft om aan te passen aan de nieuwe glazen (zeker bij multifocale glazen). Correctie van staar (cataract) heeft, zeker voor het eerste oog, een positief effect. Sommige ouderen hebben last van bloeddrukdaling bij het rechtstaan (orthostatische hypotensie). Nazicht om de oorzaak te achterhalen is nodig. Er wordt aangeraden om niet te bruusk recht te staan, maar traag en met steun. Bij valangst kan specifieke evenwichtstraining nuttig zijn.
Ouderen met een pijnprobleem worden zowel medicamenteus (pijnstillers) als niet-medicamenteus (bijv. aanpak voetafwijkingen) behandeld.

Maatregelen m.b.t. intrinsieke factoren:

Polymedicatie verhoogt het valrisico. Ouderen die 4 of meer verschillende soorten geneesmiddelen nemen kunnen best samen met hun arts nagaan of de medicatie kan aangepast en beperkt worden. Ook een correcte inname moet worden verzekerd, met een juiste tussentijd tussen 2 innames. Het veilig maken van de leefomgeving is zeer belangrijk. Het vermijden van opstapjes, tapijten, gladde vloeren e.d. kan het valrisico aanzienlijk verminderen. Ook het gebruik van handvaten en leuningen in huis moet overwogen worden. Ook aangepast schoeisel kan nuttig zijn. De hak moet lager zijn dan 2,5 cm, en er moet een zo groot mogelijk steunvlak zijn tussen schoen- en voetzool. Antislipzolen zijn af te raden, behalve bij gladde vloeren.
Om al deze doelstellingen te verwezenlijken is een multidisciplinaire aanpak zeer belangrijk. Samenwerking tussen professionele zorgverleners en thuisverzorgers kan een totaalaanpak mogelijk maken.

Meer weten?

Op www.valpreventie.be vind je nuttige tips en filmpjes over wat je kan doen om vallen te voorkomen:
http://www.valpreventie.be/Algemeen/Ikwoonthuis/Foldersenfilmpjes/Filmpjes.aspx www.ebpnet.be

Bronnen

www.ebpnet.be